Razgovori sa ujgurskim aktivistima Dolkunom Isom i Omerom Kanatom

U oktobru 1949, trupe Narodnoslobodilačke armije Kine (PLA) umarširale su u Istočni Turkistan, čime su efikasno dokinuli postojanje Republike Istočni Turkistan. Kineska komunistička vladavina u Istočnom Turkistanu se može smatrati najmračnijim poglavljem u historiji Ujgura i Istočnog Turkistana. Uvjeti su bili takvi da je u opasnosti bio i sami opstanak ujgurskog naroda. Kineska komunistička vlast provodi brutalnu kampanju protiv Ujgura i drugih autohtonih naroda u Istočnom Turkistanu, kako bi trajno anektirali zemlje Istočnog Turkistana.  Uprkos svim tim brutalnim i destruktivnim nasrtajima kineske vlasti protiv identiteta i postojanja Ujgura, oni, i drugi autohtoni narodi Istočnog Turkistana, odbili su potčiniti se Kini, i protiv kineske okupacije podigli su baklju otpora, koju su preuzeli od predaka. Ujguri su dugo sanjali o nezavisnom Istočnom Turkistanu, tako da je ujgurski narod, logično, pružio otpor okupaciji Narodnooslobodilačke armije Kine. Međutim, kineske vlasti su likvidirale vođe ujgurskog otpora, a dalje mjere represije su taj otpor skoro sasvim slomile.

Dolkun Isa ujgurski je političar i aktivist iz Autonomnog ujgurskog regiona Sinkjang [Xinjiang] u Kini, područja poznatog i kao Istočni Turkistan, i treći je i aktuelni predsjednik Svjetskog ujgurskog kongresa, na toj funkciji od 12. novembra 2017. Prije ovoga je radio kao generalni sekretar i predsjednik Izvršnog odbora Kongresa. Zastupa prava ujgurske islamske manjine, koja čini većinsku populaciju tog regiona, te podnosi izvještaje o pitanjima ljudskih prava Ujgura pred Vijećem UN-a za ljudska prava, Evropskim parlamentom, evropskim vladama i međunarodnim organizacijama za ljudska prava.

Šta Ujgure čini tako posebnom etničkom grupom i u kojoj mjeri islam igra ulogu u stvaranju njihovog nacionalnog identiteta?

Ujguri su jedinstveni kao etnička grupa, po istom onom po čemu se definira svaki priznati etnicitet. Ujgurski narod ima dugu i bogatu historiju, koja traje hiljadu godina i historijsku domovinu u Istočnom Turkistanu. Ujguri imaju vlastiti jezik, kulturu i običaje koji ih odvajaju kao zasebnu etničku grupu. Ujguri su muslimani, a većina ujgurskog naroda prakticira sunijski islam: on je dobio i ima važnu ulogu u identitetu ujgurskog naroda. Islam je u velikoj mjeri isprepleten sa kulturom i historijom ujgurskog naroda. Budući da je kineska vlada ujgurskom narodu uskraćivala prava na slobodu religije, posebno se obrušivši na islam, religijska uvjerenja su dobila novi značaj za Ujgure po tome kako se oni opredjeljuju i pojedinačno i kolektivno.

U smislu udaljenosti, iračka prijestonica Bagdad bliža je ujgurskim gradovima, kao što je Kašgar, nego kineski glavni grad Peking. Šta osjećaju obični Ujguri koji žive u Sinkjangu – smatraju li da su bliže većinski muslimanskim zemljama Srednje Azije i Bliskog istoka ili Pekingu?

Teško je dati širu sliku osjećanja i raspoloženja cijelog naroda jednim potezom. Generalno, ja bih rekao da Ujguri gaje bratska osjećanja prema mnogim srednjoazijskim zemljama, npr. prema Turskoj zbog zajedničke historije, jezičkih sličnosti, religijskih uvjerenja i etničkog turkijskog identiteta.

Mnogi ujgurski muslimani također osjećaju blisku povezanost sa muslimanskim svijetom u cjelini i sa zemljama na Bliskom istoku. Osjećaju da su dio ummeta i mnogi su otvoreno i neustrašivo govorili protiv progona muslimana u prošlosti.

Međutim, ove odnose određuje i održava uzajamno povjerenje, podrška i dijalog. Dok Ujguri osjećaju bliskost i povezanost sa drugim etnički turkijskim narodima i muslimanskim svijetom u cjelini, ova je povezanost na kušnji zbog reakcija na trenutnu krizu u Istočnom Turkistanu. Srednjoazijske države, bliskoistočne države i cijeli muslimanski svijet za sada šute ili se ne obaziru na užasni progon Ujgura. Njihova islamska vjera je jedan od glavnih razloga što ih proganjaju, pa ipak muslimanski svijet im nije pritekao u pomoć.

Istočni Turkistan je 1949. proglasio nezavisnost, ali je ona bila kratkog vijeka. Šta je bio interes Kine u okupaciji i aneksiji Sinkjanga? 

Prva republika Istočni Turkisan je osnovana 1933, međutim, Kina im je, u saradnji sa Sovjetskim Savezom, ukinula nezavisnost. Sovjeti nisu htjeli jednu nezavisnu državu u blizini svojih kolonijalnih teritorija. Srednjoazijske države okupirala je Rusija, a nezavisnost Istočnog Turkistana će, nakon jedanaest godina, 1944, ohrabriti drugu braću (iz današnje Kazahstana, Kirgistana, Uzbekistana, Tadžikistana…) i Republika Istočni Turkistan je proglašena. U metežu nakon Drugog svjetskog rata, kineska vlast je vidjela priliku da prisvoji novi, nezavisni Istočni Turkistan, okupirala ga je i pripojila svojoj teritoriji. Istočni Turkistan je, također, smješten u geopolitički važnom području, on je kao kapija ka Srednjoj Aziji i Rusiji, ali je i bogat obiljem prirodnih resursa, što su, vjerovatno, faktori kojima se kineska vlada rukovodila u odluci da ga okupira.

Kako se politička situacija u Sinkjangu promijenila nakon što je 1. oktobra 1949. predsjednik Komunističke partije Kine Mao Ce Tung proglasio osnivanje Narodne Republike Kine? Jesu li Ujguri u početku podržavali uspostavljanje nove republike ili su pružali otpor?

U oktobru 1949, trupe Narodnoslobodilačke armije Kine (PLA) umarširale su u Istočni Turkistan, čime su efikasno dokinuli postojanje Republike Istočni Turkistan.

Kineska komunistička vladavina u Istočnom Turkistanu se može smatrati najmračnijim poglavljem u historiji Ujgura i Istočnog Turkistana. Uvjeti su bili takvi da je u opasnosti bio i sami opstanak ujgurskog naroda. Kineska komunistička vlast provodi brutalnu kampanju protiv Ujgura i drugih autohtonih naroda u Istočnom Turkistanu, kako bi trajno anektirali zemlje Istočnog Turkistana.

Uprkos svim tim brutalnim i destruktivnim nasrtajima kineske vlasti protiv identiteta i postojanja Ujgura, oni, i drugi autohtoni narodi Istočnog Turkistana, odbili su potčiniti se Kini, i protiv kineske okupacije podigli su baklju otpora, koju su preuzeli od predaka.

Ujguri su dugo sanjali o nezavisnom Istočnom Turkistanu, tako da je ujgurski narod, logično, pružio otpor okupaciji Narodnooslobodilačke armije Kine. Međutim, kineske vlasti su likvidirale vođe ujgurskog otpora, a dalje mjere represije su taj otpor skoro sasvim slomile.

Tokom 1980-ih, značajno se povećava broj publikacija na ujgurskom jeziku, među kojima su književni časopisi, poezija, kratke priče i drame ujgurskih pisaca koji su studirali u Sovjetskom Savezu. Ako gledate unatrag sa današnjeg stajališta, možete li to nazvati ujgurskim kulturnim preporodom?

Nije slučajnost što mnoge ujgurske vođe u dijaspori potječu iz generacije koja je stasala i pohađala univerzitete tokom 1980-ih. Dio sam te generacije. Popuštanje nekih kineskih mjera represije nad Ujgurima u 1980-im zasigurno je doprinijelo ujgurskom kulturnom, intelektualnom i političkom preporodu. On je također podstakao buđenje i svijest ujgurskog naroda o tome da im kineska vlast osporava mnoga osnovna prava i slobode. Međutim, to nije važilo samo za Ujgure, nego se moglo vidjeti u mnogim segmentima kineskog društva u ovom periodu.

Je li ovaj kulturni preporod uvjerio kineske komunističke funkcionere da ujgursko političko djelovanje i aktivizam predstavljaju opasnost?

Preporod ujgurske kulture, političkog mišljenja i nauke možda jeste igrao određenu ulogu u tome. Represija nad ujgurskim narodom 1990-ih se poklapa sa gušenjem aktivista za demokratiju i ljudska prava posvuda u Kini, gdje posebno treba uzeti u obzir masakr na Trgu Tienanmen. Međutim, kineska vlast je mogla to jedinstvo i kolektivni identitet koje su iskazivali ujgurski mislioci, aktivisti i građani, tumačiti kao prijetnju. To je bio spoj ovih izraza ujgurskog identiteta i kulture i zahtjeva ujgurske zajednice (kao i ostalih dijelova Kine) za demokratiju i ljudska prava. Ja sam u to vrijeme bio jedan od studentskih vođa demokratskih protesta u Istočnom Turkistanu, tako da svjedočim iz prve ruke.

Šta je, po Vašem mišljenju, motiviralo prilično oštre mjere represije nad Ujgurima koje se provode tokom posljednje decenije?

Brojni su faktori koje moramo uzeti u obzir, a koji su se spajali i miješali da bi se stvorila aktuelna kriza. Represija koju Ujguri trpe zasigurno je jačala u proteklih deset godina, međutim, posebno nakon što je na vlast došao Xi Jinping [Si Đinping]. Pod Xi Jinpingom, u odnosu kineskih vlasti prema nehanskim etničkim grupama došlo je do uočljivog pomaka ka netrpeljivosti prema razlikama i ka jednoj hancentričnoj viziji Kine. Iako su Ujguri bili podvrgnuti pokušajima da se uništi ili asimilira njihova kultura, pod Xi Jinpigom oni doživljavaju kulminaciju ovakvog pristupa, budući da kineske vlasti teže da potpuno asimiliraju i društveno preustroje ujgurski narod. Budući da Xi Jinping pokušava učvrstiti apsolutnu vlast u Kini, etničke grupe sa velikom populacijom, historijski priznatom teritorijom i sa posebnim etničkim identitetom (kao što su Ujguri i Tibetanci) smatraju se prijetnjom apsolutnoj vlasti kineske vlade. Rješenje kineskih vlasti bilo je da „siniziraju“ ove narode i da ih kontroliraju tako što će ukloniti sve ono što ih čini jedinstvenim.

Drugi važan faktor je Xi Jinpingov golemi infrastrukturni program „Inicijativa Pojasa i Puta“ (BRI [Belt and Road Initiative]). Ovo je jedna od Xi Jinpingovih vodećih inicijativa, zbog kojih je većina kineskih geopolitičkih i ekonomskih ambicija na kocki. Zato što je položaj Istočnog Turkistana poput prolaza iz Kine u Srednju Aziju, on je postao glavni fokus za BRI i pomjerio se sa periferije kineske politike u sâmo njeno središte. Xi Jinping i sadašnji sekretar Partije za regiju, Chen Quanguo [Čen Ćenguo] politiku „stabilnosti“ u Istočnom Turkistanu vode po svaku cijenu – represije, hapšenja i kontrole Ujgura, a sve kako bi se osigurao uspjeh Inicijative Pojasa i Puta.

Omer Kanat je rođen u gradu Guljdža u Istočnom Turkistanu i aktuelni je predsjednik Izvršnog odbora Svjetskog ujgurskog kongresa. Učestvovao je u pokretanju Projekta ljudskih prava Ujgura (UHRP) 2003, kao i Svjetskog ujgurskog kongresa mladih, kojem je dva mandata, od 1996. do 2000, bio predsjednik. Pomogao je osnivanje i bio potpredsjednik Svjetskog ujgurskog kongresa od 2006. Prije nego što je preuzeo funkciju direktora UHRP-a 2017, Kanat je istovremeno radio u Svjetskom ujgurskom kongresu kao koordinator za međunarodnu saradnju, bio direktor Međunarodne fondacije za ljudska prava i demokratiju Ujgura (IUHRDF) i potpredsjednik Ujgursko-američkog udruženja. Od 1999. do 2009, Kanat je bio zamjenik glavnog urednika ujgurske redakcije Radija Slobodna Azija, gdje je izvještavao o ratovima u Afganistanu i Iraku, uređivao vijesti na ujgurskom jeziku, vodio ekskluzivne intervjue sa istaknutim ličnostima Unutrašnje Azije, među kojima je Njegova svetost Dalaj Lama, te prenosio udarne vijesti iz cijelog svijeta. Osim toga, bio je urednik, a kasnije i zamjenik glavnog i odgovornog urednika Programa na tadžičkom jeziku Radija Slobodna Evropa. Kanat tečno govori engleski, njemački, ujgurski, turski, perzijski, tadžički, darijski (istočnoperzijski), uzbečki, a služi se i kirgiskim i kazaškim jezikom.

Nakon 11. septembra, mnoge zapadne vlade su pokrenule ratove protiv terorizma na domaćem tlu kako bi nadzirali i kontrolirali muslimane. Danas Kina koristi isti obrazac da opravda takozvane „kampove prevaspitavanja“ i masovne represije. Zašto nešto, što je počelo kao suzbijanje nasilja, sve više postaje represija nad cijelom jednom etničkom grupom?

Represija kineskih vlasti nad Ujgurima počela je daleko prije 11. septembra, samo im se sada dozvolilo da to imenuju kao „rat protiv terorizma“. Kineska vlada je uvijek na Ujgure gledala kao na opasnost po njihovu vlast, zbog toga što je ujgurska kultura toliko različita i bliže veze ima sa drugim turkijskim kulturama nego sa kineskom, pa ih zato doživljava kao separatističku opasnost. Od 2016. je ovo ekstremno eskaliralo u kampanju da se zbriše ova „opasnost“ jednom za svagda, tako što će se dokrajčiti Ujguri  kao zasebna etnička grupa. Ovo se, barem djelimično, dešava zbog provedbe Xi Jinpingove [Si Đinping] politike „Pojasa i puta“, čiji je cilj koristiti Istočni Turkistan kao prolaz ka Srednjoj i Južnoj Aziji, kao i ka Evropi.

Zašto kineska vlast smatra jednu malu, marginaliziranu muslimansku manjinu takvom prijetnjom i da li vlast ima za cilj provoditi takve represivne mjere i prema muslimanima grupe Huej (Han muslimanima) i prema etničkim Kazasima?

Ponovo kažem, ovo je zbog toga što ih Kinezi smatraju kao separatističku prijetnju – zbog toga se ujgurska situacija više može porediti sa tibetanskom, nego sa situacijom Hueja, koji imaju više zajedničkih obilježja sa Han Kinezima, među kojima je, npr. jezik. Xi Jinpingova vlada se čini odlučnom da ponovo učvrsti vlast Komunističke partije u cijelom društvu, zbog čega su odlučniji u namjeri da što brže asimiliraju i Ujgure, koristeći neviđeni stepen sile i prinude. U prošlosti, Kazasi nisu bili toliko ugnjetavani kao Ujguri, međutim, u sadašnjoj kampanji, zbog svojih naklonosti strancima – Kazahstanu – i zbog svog posebnog jezika i kulture, također su postali meta represije. I Hueji muslimani počinju osjećati težu represiju nego ranijih godina, međutim, ona nije dosegla onaj nivo koji trpe Ujguri; ona je sličnija onome kroz šta prolaze kršćani i drugi u religijskom nasilju koje se provodi širom Kine. Međutim, ne bi iznenadilo ako bi se i njihova situacija pogoršala, s obzirom na to da vlast tjera pokrajine da se, kao na model, ugledaju na političke mjere koje se provode u Autonomnom ujgurskom regionu Sinkjang.

Prema podacima kineske vlade, 1953. Han Kinezi su činili samo 6% od ukupnog broja od 4,87 miliona stanovnika u Sinkjangu, dok su Ujguri činili 75%. Do 2000. godine, populacija Han Kineza je porasla na 40%, dok je ujgurska pala na 45% od ukupnog broja od 18,46 miliona stanovnika. Da li Peking ovdje provodi državnu politiku demografskog inženjeringa?

Vlast vrlo svjesno nastoji od Han Kineza napraviti većinu u regionu. Prvi Han Kinezi koje je vlast ondje poslala bili su demobilizirani vojnici i žene, regrutirani da osiguraju samoodrživost tog stanovništva. To se može smatrati ključem kineske kontrole u regionu. Populacija Han Kineza je rasla ubrzano nakon reforme i otvaranja, te se najviše okoristila ekonomskim razvojem industrija, kao što je izvlačenja resursa, kojim je upravljala država. U proteklih nekoliko godina, napori vlade da regrutiraju Kineze da odlaze u Istočni Turkistan i tamo preuzimaju poslove, još su se i povećali. Među ovim poslovima su učiteljski – ujgurski učitelji se izbacuju iz škola, a vlast želi osigurati da su učitelji Kinezi – kao i policijski i poslovi čuvara u zatvorima. Plate koje im se nude su više nego u istočnim kineskim pokrajinama, a vlast im osigurava i posebne pogodnosti kao što je smještaj.

Šta mislite o mjerama opšte sekuritizacije koje kineske vlasti provode u Sinkjangu – među kojima su postavljanje velikog broja video-kamera sa tehnologijom prepoznavanja lica, skeniranje očne šarenice i DNK-analiza etničkih Ujgura? Je li Sinkjang postao laboratorija za testiranje visokotehnoloških špijunskih softvera – kako to tvrde neki analitičari?

Istočni Turkistan je zasigurno postao laboratorija za represiju visokotehnološkim alatima, kao što su kamere za prepoznavanje lica, skupljanje velike količine podataka i kontrola umjetnom inteligencijom (AI). Vlast time sasvim jasno ohrabruje kineske tehnološke firme da prave ove alate, kako bi ih postavljali u ovom regionu i kako bi razvili tehnologiju koja se može koristiti širom Kine i izvoziti u svijet. Nema zaštite građanskih prava u Istočnom Turkistanu koja bi mogla spriječiti vlast da razvija i koristi ovu tehnologiju.

Postoji li rizik da će ta taktika „teške ruke“ još više pogoršati već postojeće etničke napetosti između Ujgura muslimana i Han Kineza?

Teško je vidjeti da ta taktika ima ikakve druge rezultate osim stvaranja ogromnog nezadovoljstva i generacijske traume među ujgurskim stanovništvom. Kampanja asimilacije koju je povela kineska vlada protivrječi rasističkim mjerama njene politike – na primjer, Ujguri se na ulicama zaustavljaju i pretresaju, dok se Kinezima dozvoljava da prolaze. Nema naznaka da će vlast u skorije vrijeme prestati na Ujgure, zbog njihovog etničkog identiteta, gledati kao na prisutnu prijetnju, bez obzira na pritiske da potpuno usvoje kinesku kulturu ponašanja i napuste vlastitu.

Represija koju Kina provodi nad Ujgurima naišla je na međunarodnu osudu. Međutim, skoro nijedna većinski muslimanska zemlja nije digla glas u odbranu Ujgura. Šta mislite o tome?

Vlade mnogih muslimanskih država strahuju od toga da se zamjere Kini, a neke, pak, imaju represivne vlade koje kontroliraju medije. Kineska vlada vješto sprečava medijski pristup Istočnom Turkistanu, međutim, sadašnja kriza je privukla do sada neviđenu pažnju na tu situaciju, tako da se nadamo da će sve više i više muslimana znati šta se dešava. Populacije nekih muslimanskih zemalja su skeptične prema Kini, na primjer, Kazahstan, koji je protestovao protiv načina na koji kineska vlada postupa prema Kazasima. Javna debata i saznanja o ovoj situaciji su na višem nivou u demokratskim zemljama kao što su Malezija i Indonezija, u kojima je također bilo protesta javnosti.

Prevod: Azra Mulović

Dozvoljeno je prenositi sadržaje sa portala algoritam.net bez odobrenja, ali je pri preuzimanju obavezno navođenje imena autora teksta i izvora, te stavljanje direktnog linka na sadržaj koji se preuzima sa portala. Takođe, ni u kom slučaju nisu dozvoljene intervencije na preuzetom sadržaju.