Interpretativno nasilje ograničeno vlastitim iskustvom

Piše: Hamza Ridžal

Podjela između dva velika metaoznačitelja, islama i Zapada, od kojih svaki operira zasebnim vrijednosnim, etičkim i simboličkim sistemima, definirana je kao gruba i konačna, tako da ne postoje skoro nikakve dodirne tačke među njima. Hirsi Ali piše da je islam mračan, autoritaran, iracionalan, surov, netolerantan, a zapad prosvijetljen, demokratičan, slobodan i otvoren. Ukoliko se muslimani žele civilizirati, smatra Hirisi Ali, potrebno je da preispitaju narativ o univerzalnosti kur’anske poruke, te da zapale vatru renesanse po uzoru na kršćanski svijet s kraja Srednjeg vijeka.

 

Kad Salman Ruždi napiše kritiku u kojoj istakne da je određena knjiga nemjerljivo značajna jer pripovijeda istinu o islamu, a ta je knjiga ujedno i autobiografija holandske autorice somalijskih korijena Ajan Hirsi Ali, onda s tom istinom treba biti oprezan. Riječ je o knjizi „Nevjernica“, jednoj od najprodavanijih knjiga u Evropi u posljednjih deset godina. Iako „Nevjernica“ nije književnost u užem smislu riječi, treba istaknuti da je knjiga zanimljiva jer pripovijeda o jednom neobičnom i napetom iskustvu, otkriva kulturne kodove somalijskih muslimana i opisuje žive nomadske zajednice zasnovane na plemenskoj etici. Ispovjedni ton i klasični narativni obrazac isprekidani su esejističkim i polemičkim ekskursima, pa bi se čitaocu koji o islamu nije čitao nigdje osim na stranicama ove knjige moglo učiniti da je i dobro argumentirana. Međutim, argumentacija koju nudi Hirsi Ali ograničena je vlastitim iskustvom. Ona ne pravi razliku između ličnog iskustva islama, njegovih kulturoloških manifestacija i teoloških aksioma. Njena neinformiranost srazmjerna je njenom samopouzdanju u iznošenju teških stavova, što ozbiljno postavlja pitanje njenih namjera. Hirsi Ali traži od islamskog svijeta i islamkse misli da budu ono što ni ona sama ne vidi da već jesu – pluralni – o čemu će biti govora u nastavku.

Autobiografija je kompoziciono podijeljena na dva dijela. U prvom dijelu autorica opisuje svoje djetinjstvo i mladost u Somaliji, Etiopiji, Keniji i Saudijskoj Arabiji, dok u drugom pripovijeda o životu nakon bjekstva u Holandiju. Konceptualna uređenost knjige odražava život autorice i ne označava samo periode njenog bivanja u različitim geografskim i kulturnim kontekstima, već i njeno intelektualno i duhovno kretanje kroz dva svijeta referenci: islamski i zapadno-evropski.

Podjela između dva velika metaoznačitelja, islama i Zapada, od kojih svaki operira zasebnim vrijednosnim, etičkim i simboličkim sistemima, definirana je kao gruba i konačna, tako da ne postoje skoro nikakve dodirne tačke među njima. Hirsi Ali piše da je islam mračan, autoritaran, iracionalan, surov, netolerantan, a zapad prosvijetljen, demokratičan, slobodan i otvoren. Ukoliko se muslimani žele civilizirati, smatra Hirisi Ali, potrebno je da preispitaju narativ o univerzalnosti kur’anske poruke, te da zapale vatru renesanse po uzoru na kršćanski svijet s kraja Srednjeg vijeka.

Međutim, Srednji vijek bio je posljedica dominacije krute interpretacije kršćanstva, baš kao što je terorizam s islamskim predznakom posljedica jedne rigidne interpretacije islama, a ne njegova konstanta, kako tvrdi autorica: „Nasilni džihad je istorijska konstanta islama. Ma koliko se trudila da budem predana muslimanka, uvek sam se osećala neprijatno kad je trebalo suprotstaviti se Zapadu (str. 114)“, tvrdi Hirsi Ali, potcrtavajući ne samo da je nasilni džihad implicitan islamu, već i to da su islam i Zapad nužno suprotstavljeni. Ako je islam konstantno prisutan kao monolitan i jednoznačan skup označiteljskih praksi od Muhammeda, a.s, do danas, te kao takav suprotstavljen Zapadu, kako objasniti islamski aksiom o Muhammedovom poslanstvu cijelom čovječanstvu, pa i Zapadu?

Pomalo čudi bizarno esencijalističko portretiranje islama kao nepromjenjivog entiteta, istovjetnoj datosti koja opstoji duže od četrnaest stoljeća, a čiji je civilizacijski domet oličen u Muhamedu Atau i rušenju Svjetskog trgovačkog centra 11. septembra. „Napad ima veze s islamom. Zasnovan je na religiji. To je islam. (str. 275)“ Na drugom mjestu autorica objašnjava: „Vođa otmičara, Muhamed Ata, poručio je svojim ljudima da ‘umiru kao dobri muslimani’. Koristio se molitvom koju svaki musliman izgovara pre smrti: molio je Alaha da bude s njim dok on kreće ka njemu. Pročitala sam je i prepoznala. Ton i sadržaj njegovog pisma bili su mi savršeno poznati. Ne samo da se radilo o islamu već o njegovoj suštini (str. 276)“, piše Hirsi ali. Ona ističe da svaki musliman podržava takve napade: „Svaki pobožni musliman naklonjen ispovedanu originalnog islama – islama Muslimanskog bratstva, islama škole veronauke iz Medine – u srcu je podržavao napade iako aktivno nije učestvovao u njima (str. 276)“, progovara autorica iz božanske perspektive, nudeći uvid u ono što je u ljudskim srcima. Prethodni citat ukazuje ne samo na nepoznavanje razlika između dvije škole islama (onaj Muslimanskog bratstva i škole islama iz Medine), koje su unutar sebe divergentne u mjeri da bi bilo teško izreći njihovu preciznu definiciju, već i na mnogo opasniju zabludu: svođenje „originalnog islama“ na određeni pokret i njegovo identificiranje s određenom kulturom: „Saudijska Arabija je izvor islama i njegova suština. Na tom mestu, muslimanska religija se poštuje u najčistijem obliku. Ona je izvor najvećeg broja fundamentalističkih vizija koje su se, za mog života, proširile i van njenih granica. (str. 352)“

Hirsi Ali najčešće potpuno identificira somalijsku kulturu s islamom i holandsku kulturu s demokratskim vrijednostima i univerzalnim ljudskim pravima. Njeno je somalijsko iskustvo doista tragično: preživljava različite torture i građanski rat, neprestano seli iz jedne države u drugu, biva ugnjetava jer je žena, preživljava zahvat genitalne mutilacije koji se u somalijskom kulturi definira kao strogi religijski imperativ, nad čim bi se muslimani doista trebali zapitati. Progavarajući o tome bolnom iskustvu, Hirsi Ali je korektna, i to je jedno od rijetkih mjesta gdje autorica razdvaja somalijsku kulturu od islama: „Mrcvarenje ženskih genitalija starije je od islama. U Somaliji gdje je skoro svaka žena zašivena ova praksa se pravda religioznim razlozima. (…) Imami nikad nisu ustali protiv ove prakse. Smatra se da ona pomaže devojkama da ostanu čedne. (str. 40)“ S druge strane, kad autorica progovara o islamskom braku, ona ne razlikuje kulturnu praksu od vjerskog normativa. Nakon što je njen otac sklopio brak s Osmanom Musom, a ona ga u nekoliko navrata ozbiljno upozorila da ne želi taj brak, otac je ignorisao njenu želju i sklapanje braka obavljeno je bez njenog prisustva. „Ceremonija je obavljena bez mog prisustva. Po isamskim zakonima, moje prisustvo ili potpis nisu bili neophodni (str. 186)“, tvrdi Ali.

Brojni primjeri neupućenosti autorice u islam mogu se prepoznati na nekoliko razina. Osnovna je nedovoljno poznavanje historije islama, učenja i pokreta koje je on iznjedrio, a koji ponajbolje svjedoče o njegovom pluralizmu. Nekad se radi o elementarnom neznanju. Tako, naprimjer, Hirsi Ali već pri prvom spomenu Muslimanskog bratstva ističe da je to „propovedačka sekta snažno potpomognuta naftnim bogatstvom Saudijske Arabije i besomučnom iranskom propagandom (str. 94)“. U poglavlju „Sumnja i prkos“, gdje se autorica detaljnije bavi Muslimanskim bratstvom, iznenada se prestaje spominjati utjecaj iranske propagande, ali ne i saudijskog naftnog bogatstva, iako autorica nijednom riječju ne argumentira svoje tvrdnje. Umjesto njih, Hirsi Ali nudi etikete, označavajući Bratstvo kao sveislamsku, sunijsko-šiitsku alijansu ujedinjenu u propagiranju terorizma.

Naredna razina jeste nepoznavanje ili namjerno iskrivljavanje historijskih činjenica, iz čega autorica kasnije izvodi dalekosežne teološke zaključke: „Prestala sam da mislim o Kur’anu kao o svetom dokumentu. To je istorijsko svedočanstvo, napisano ljudskom rukom. To je jedna od verzija događaja, bliska ljudima koji su je zapisali 150 godina nakon prorokove smrti. To je veoma plemenski obojena arapska verzija događaja. Propagira brutalnu kulturu… (str. 278 i 279)“ Historijska je činjenica da je Kur’an od početka poslanstva pamćen usmeno, a da je zapisan za vrijeme vladavine prvog pravednog halife, Ebu Bekra (632-634), neposredno nakon Poslanikovog preseljenja, a ne 150 godina kasnije. Treći halifa, Osman (644-656), načinio je prepiske tog Kur’ana, a na osnovu njih su sačinjene i sve ostale. Osmanov mushaf – zbirka u kojoj je sabran tekst Kur’ana – danas se čuva u Taškentu i nalazi se pod zaštitom UNESCO-a. Autorica nerijetko griješi i na razini čiste teologije. Ona očito brka različite religijske tradicije kad tvrdi da je prema islamskom učenju Sotona bio jedan od anđela, što jeste blisko judeo-kršćanskoj, ali ne i islamskoj tradiciji.

Nije djelo Hirsi Ali problematično zbog toga što Muslimanskom bratstvu učitava saudijski novac i iransku propagandu, što tvrdi kako je Kur’an zapisan 150 godina nakon Poslanikovog preseljenja, što miješa judeo-kršćansku i islamsku teologiju, niti zato što teološkim argumentima objašnjava kulturološke fenomene. Time tek pokazuje širinu repertoara vlastitog neznanja i metodološku nedosljednost. Njeno djelo problematično je zbog toga što tvrdi da rigidna normativnost islama ne dopušta osvajanja širokih polja slobode, negirajući pritom pluralnost savremen islamske misli i muslimanskih zajednica širom svijeta. Sloboda kao vrijednost, smatra Hirsi Ali, moguća je tek u demokratskim društvima, a demokratija je suprotstavljena islamu. Tako shvaćena, sloboda kao univerzalna kategorija može oplemeniti muslimane samo ako se oni odreknu islama. Na taj način, Hirsi Ali legitimira islamofobiju i kulturni imperijalizam, vršeći interpretativno nasilje kako nad islamskim, tako i nad zapadno-evropskim naslijeđem. Napokon, kakva je razlika između propovjednika koji pozivaju na sveti rat protiv zapadnih nevjernika i Hirsi Ali koja poziva na demokratsku dužnost oslobođenja muslimana od islama?

Ajan Hirsi Ali, „Nevernica“, Alnari, Beograd, 2008. godine

Dozvoljeno je prenositi sadržaje sa algoritam.net bez odobrenja, ali je pri preuzimanju obavezno navođenje ime autora teksta i izvora (direktan link na sadržaj koji se preuzima sa algoritam.net). Takođe, ni u kom slučaju nisu dozvoljene intervencije na preuzetom sadržaju.