Evropa i islam

Piše: Samedin Kadić

Prateći nit evropske opsjednutosti i fascinacije islamom, Džait u „Evropi i islamu“ istražuje jednu relativno stabilnu sliku islama, formiranu u davnom srednjem vijeku, ali koja je bila „prinudna za sve horizonte evropske misli, a posebno francuske.“ Između te medijavalne slike i današnje postoji kontinuitet jer su se „srednjovjekovne predrasude uvukle u kolektivnu podsvijest tako duboko, da se moramo sa strahom upitati, da li će ikada moći biti otuda istrgnute?“

 

„Svako ispitivanje drugog prikriva opsjednutost tim Drugim“, zaključuje Hišam Džait u djelu „Evropa i islam“ (1978), nastojeći što jasnije osvijetliti opseg i dubinu evropske opsjednosti islamom – islamom koji je, posebno u svom klasičnom izdanju, bio većinom ravnodušan prema Evropi i to ne zato što je bio nadmeno lišen interesovanja, već zato što tu Evropu uglavnom nije poznavao jer ga intelektualno nije privukla. „Sve do 1500.“, primjećuje Džait, „veliki suparnik islama je bila Kina, a ne Zapadna Evropa“, dok su se druge velike civilizacije, u prvom redu Bizantija i Indija, pokazale kao slabe tačke, iako znatno inspirativnije, znatno važnije od svjetske provincije Evrope. Taj klasični islam je, zapravo, bio prva civilizacija u povijesti koja je dovodila u odnos jednu civilizaciju s drugom zbog čega Džait nominira 1300. godinu kao vrhunac islama budući da je on tada bio jedini akter koji je bio u stalnim odnosima sa svim drugim civilizacijama. Ignorirao je Evropu jer se sam osjećao centrom svijeta. Istovremeno, islam nikad nije postojao – osim u kratkom periodu „pravovjernih vladara“ – kao monolit, kao koherentni politički, kulturni, vjerski i ekonomski totalitet. Štaviše, „islam nije skoro nikada uspio da različite konstitutivne instance svoga jedinstva istovremeno ostvari na istom stupnju intenziteta.“ Drugim riječima, politički vrhunci islama nisu bili sinhronizirani s njegovim religijskim, ekonomskim, kulturnim vrhuncima i obratno. Ono što Džait misli pod islamom jeste „jedan historijski blok“, „jedna kosmopolitska civilizacija koja je sintetizirala mnoge stvari“: od grčke filozofije preko indijske arhitekture i budističkog asketizma do kineske trgovine. Taj medijator je stotinama godina omogućavao transmisiju kako dobara i vještina, tako i biljnih i životinjskih vrsta.

Iako u svjetskoj javnosti uvažen prije svega kao autor referentnog djela „Fitna“ („La Grande Discore, Religion et politique dans l’Islam des origines“, na arapskom objavljena kao „Al-Fitna:  jadaliat ad-din we as-siassa fi al Islam al mubaker“) iz 1989. u kojoj propituje prve raskole u islamu s aspekta njihovih teološko-političkih uzroka i implikacija, te trotomne studije „Muhammedov život“ iz 2007. godine, Džait je našoj javnosti uglavnom poznat kao autor studije „Evropa i islam“ u kojoj propituje genealogiju dominantne evropske projekcije islama. Rođen 1935. godine u Tunisu, doktorirao historiju na Sorboni, autor brojih djela (pored navedenih treba izdvojiti i „Krizu islamske kulture“ iz 2004), dugogodišnji profesor u Tunisu i gostujući predavač na McGillu i Barcleyu, jedan je od vodećih mislilaca o islamu. U političkom smislu, zagovarao je neke panarapske stavove.

Prateći nit evropske opsjednutosti i fascinacije islamom, Džait u „Evropi i islamu“ istražuje jednu relativno stabilnu sliku islama, formiranu u davnom srednjem vijeku, ali koja je bila „prinudna za sve horizonte evropske misli, a posebno francuske.“ Između te medijavalne slike i današnje postoji kontinuitet jer su se „srednjovjekovne predrasude uvukle u kolektivnu podsvijest tako duboko, da se moramo sa strahom upitati, da li će ikada moći biti otuda istrgnute?“ Za razliku od Saida koji je u „Orijentalizmu“ i „Krivotvorenom islamu“ zapadnu sliku islama eksplicirao putem pojma diskursa kao organizirane sprege znanja i moći, Džait ovu istu sliku ne vezuje za moć, već za nemoć. Budući da je bila marginalna, ugrožena, udaljena, skučena i isfrustrirana, budući da su njeni prvi susreti s islamom bili krajnje traumatični, Evropa je islam postepeno pretvarala u vječnog i iskonskog neprijatelja najgorih osobina. Za oblikovanje ove slike isprva je korišten bogati teološki arsenal, a uvijek je prvi na udaru bio Poslanik islama koji je redovito predstavljan kao nemoralni hedonista, promućurni varalica, manipulator, izopačeni starac. Slika se ubrzo rasplinula na svoju skolastičku i pučku verziju. U prvoj verziji raste bijes prema Poslaniku koji je „zaustavio čisti razvoj čovječanstva ka općem pokrštavanju.“ U drugoj, književnoj i narodnoj, taj Poslanik je pokvareni čarobnjak. Islam je, s druge strane, predstavljen kao promiskuitetan, agresorski, paganski, čak i homoseksualan, a kao česti dokaz je navođen kur’anski Džennet: „I dok poimanje Dženneta otkriva da imamo posla s jednom religijom lišenom duhovnosti, ograničenom slikama budućih užitaka i sa snažnim mirisom na paganstvo, Poslanikov život je, s druge strane, obilježen potpunom beznačajnošću. Ustvari, mogli bi se upitati – nije li opsjednutost seksom, koja je pritisnula taj mali frustrirani intelektualni svijet, utjecala na pojavu tog fasciniranog straha pred islamom, koji je bio predstavljen kao religija seksa, rezuzdanosti, raskošnog divljanja instikata.“

Povijesni kardiogram ove „opsjednutosti“ pokazuje stanovite oscijalacije. U epohi prosvijećenosti u islamu se napada religija općenito; dok se Gibbon dvoumi između „Muhameda entuzijaste i Muhameda varalice“, za Volatairea je Muhammed, a. s., bio jedini musliman koji nije istinski vjerovao. Volney, taj „ideolog prvog reda“, u islamu vidi nešto samo po sebi dekadentno, despotsko, netolerantno i socijalno nepravično, a u Poslaniku apostola „koji samo propovijeda klanje i ubijanje.“ Dajmo riječ samom Volneyu: „Treba reći da od svih ljudi koji su se usudili da daju zakone ljudima, nijedan nije bio veći neznalica duha, nijedna nije bjednija od njegove knjige.“ Poslanik islama je supstancijalizirani antipod svih vrlina Aufklärunga, manihejski supstrat negativnih vrijednosti. Ima i svijetlih primjera: autori poput Boullainvilliersa ili Lamartine pokazuju simpatiju prema islamu.

U 19. i 20. stoljeću ova slika biva obogaćena brojnim složenim detaljima, ali osnovna kontura ostaje ista. Za Renana je islam primitivan svijet, a sve veliko u njemu, poput felsefe, strani je  elemanat infiltriran putem akulturacije. Djelo jednog Levi-Straussa u potpunosti je sazdano na „pravolinijskim reminiscencijama“ i iznenađujuće je „neprijateljsko i pristrasno“ prema islamu: to je „religija straže“ koja potiče homseksualni promiskuitet i divlje vrline muževnosti. Iako je proučavao islamsku umjetnost, Levi-Strauss „nije napisao ni riječi o veličini islamske arhitekture.“

Za razliku od Francuske, tradicionalno neprijateljski raspoložene prema islamu (skoro svi križarski ratovi su krenuli iz Francuske), Njemačka, „tako sigurna u svoj genij“ i „tako puna osjećanja svoje moći“, imala je dosta relaksiraniji odnos prema islamskom svijetu. Pa ipak, još od romantizma, „ono čemu se njemačka misao divila u islamu bila je izvjesna projekcija njegovog bića.“ Mislioci povijesti poput Hegela ili Spenglera skloni su čak „stanovitim poetskim opisima islama“. Hegel, iako daje islamu svega nekoliko stranica u svom spisateljskom univerzumu, ističe „jasnoću, jednostavnost i općenitost islamskog principa“ koji se ipak, na nivou kulture, uglavnom bavio Bogom. Premda arabljansku kulturu opisuje kao „magijsku“ (što će biti predmet Iqbalove kritike u predgovoru njegovog prijevoda „Propasti Zapada“ na urdu), za Spenglera islam zauzima centralno mjesto u „istočnjačkoj povijesti“, islam je, zapravo, „puritanizam cijele grupe magijskih religija.“

Islam i Evropa su „dvije historijske strukture“ s univerzalnim težnjama, „dva živa subjekta“ koja se susreću u dubinama svih povijesnih planova. Ti susreti su ponekad bili traumatični, ponekad obostrano inspirirajući, ali nikad jednoznačni. Djelo „Evropa i islam“ je briljantna analiza tih planova i susreta, a Hišam Džait jedan od najvećih muslimanskih mislilaca koji nije ni izbliza dobio pažnju koju njegova učenost, njegov britki duh, njegov, napokon, osjećaj za nijanse filozofije povijesti kao strogog promišljanja geopolitičkih slojevitosti zaslužuju. Možda zato što nije nikad bio dio zvanične intelektualne estrade koja o navedenim pitanjima raspravlja na razini onoga što je Martin Heidegger nazvao „naklapanjem“  ̶  sposobnosti da se sve razumije i sve zna bez prethodnog promišljanja pojava i prisvajanja stvari.

Hišam Džait, „Evropa i islam“, Starješinstvo IZ BiH, Hrvatske i Slovenije, Sarajevo, 1989.